Administrative Law

fa اصول و الزامات بهره‌برداری از ظرفیت هوش مصنوعی در حقوق اداری ایران و نظام حقوقی اتحادیه اروپا Principles and Requirements for Utilizing the Capacity of Artificial Intelligence in Iranian Administrative Law and the Legal System of the European Union تخصصي Special پژوهشي Research تحولات فناورانه دهه‌های اخیر، به‌ویژه در عرصه‌ی هوش مصنوعی، چالش‌ها و فرصت‌های نوینی را پیشِ‌روی نظام‌های حقوقی قرار داده است. حقوق اداری به‌عنوان شاخه‌ای پویا و کارکردگرا در میان رشته‌های حقوق عمومی، بیش از سایر حوزه‌ها با ضرورت‌هایی چون کارآمدی، سرعت، شفافیت و عدالت اداری مواجه است. ازاین‌رو، بهره‌گیری از هوش مصنوعی در فرایندهای اداری - از تصمیم‌گیری‌های اداری و ارائه‌ی خدمات عمومی گرفته تا نظارت بر حسن اجرای قوانین و ارتقای تعامل میان شهروندان و ادارات - می‌تواند گامی مؤثر در جهت تحقق حکمرانی مطلوب به‌شمار آید. با توجه به تجارب ساختارمند و موفق اتحادیه‌ اروپا در حوزۀ تنظیم‌گری، نظارت و به‌کارگیری ظرفیت‌های هوش مصنوعی در مدیریت عمومی، انجام مطالعه‌ای تطبیقی در این زمینه می‌تواند الگویی راهبردی برای نظام حقوق اداری ایران فراهم آورد. دغدغۀ اصلی این پژوهش بر این پرسش متمرکز است که چگونه می‌توان از هوش مصنوعی در حقوق اداری ایران، با توجه به اصول، ساختارها و تجارب نظام حقوقی اتحادیه‌ اروپا، بهره‌برداری مؤثر داشت. نتایج پژوهش - که به روش توصیفی ‌ـ‌ تحلیلی تنظیم گردیده - مؤید آن است که هوش مصنوعی قادر است در حوزه‌هایی همچون تصمیم‌گیری‌های تکرارشونده‌ اداری، پردازش حجم بالای داده‌ها، تسهیل ارتباط میان مراجعان و دستگاه‌های اداری و افزایش شفافیت عملکرد نهادهای عمومی به کار گرفته شود. اتحادیه‌ اروپا با تصویب مقرراتی چون قانون هوش مصنوعی (AI Act) و نیز قوانین مربوط به حفاظت از داده‌ها (GDPR)، به‌همراه تدوین دستورالعمل‌های اخلاقی و ایجاد نهادهای نظارتی تخصصی، چارچوبی حقوقی‌ـ‌عملیاتی برای استفاده‌ی مسئولانه از هوش مصنوعی در مدیریت عمومی طراحی کرده است. بر اساس مطالعه‌ تطبیقی، نظام حقوق اداری ایران در صورت اصلاح و تکمیل زیرساخت‌های قانونی و فنی خود می‌تواند با بهره‌گیری از این تجارب، زمینه‌ کاربست هوش مصنوعی را در فرایندهای اداری فراهم آورد؛ به‌ویژه در اموری چون نظارت بر تصمیمات اداری مبتنی بر الگوریتم، تضمین شفافیت داده‌ها، ایجاد حق اعتراض مؤثر برای شهروندان و رعایت اصول بنیادین حقوق بشری.   In recent decades, technological advancements– particularly in the field of artificial intelligence (AI) – have introduced new challenges and opportunities for legal systems. Administrative law, as a dynamic and functional branch within public law, faces an even greater need for efficiency, speed, transparency, and administrative justice than other legal domains. Accordingly, the use of AI in administrative processes – such as administrative decision-making, the provision of public services, oversight of proper law enforcement, and improvement of citizen–administration interactions – can be an effective step toward achieving good governance. Given the European Union’s structured and successful experience in regulating, supervising, and utilizing AI capacities in public administration, a comparative study in this area can provide a strategic model for Iran’s administrative legal system. The main concern of this research was to explore how AI can be employed in Iran’s administrative law by drawing on the principles, structures, and experiences of the European Union’s legal system. The findings of this research, conducted through a descriptive–analytical method, indicate that AI may be applied in areas such as repetitive administrative decision-making, processing large volumes of information, facilitating communication between citizens and administrative bodies, and enhancing the transparency of administrative performance. The European Union, through the adoption of regulations such as the AI Act and data protection laws (GDPR), as well as the formulation of ethical guidelines and establishment of specialized supervisory institutions, has designed a legal and operational framework for the responsible use of AI in public administration. The comparative analysis shows that Iran’s administrative legal system – by reforming and strengthening its legal and technical infrastructures – can benefit from the EU’s experiences in employing AI within administrative processes, particularly in areas like monitoring algorithm-based administrative decisions, ensuring data transparency, providing citizens with an effective right to appeal, and upholding human rights principles.   حقوق اداری, هوش مصنوعی, اتحادیه اروپا, حکمرانی اداری, تصمیم‌گیری الگوریتمی, عدالت اداری. Administrative Law, Artificial Intelligence, European Union, Administrative Governance, Algorithmic Decision-Making, Administrative Justice 43 75 http://qjal.smtc.ac.ir/browse.php?a_code=A-10-1207-11&slc_lang=fa&sid=1 seyedmohammadreza Hoseini Moghadam سیدمحمدرضا حسینی مقدم 10031947532846007068 10031947532846007068 No Roya Asyaye رویا آسیایی 10031947532846007069 10031947532846007069 Yes Farhang Faghih larijani فرهنگ فقیه لاریجانی 10031947532846007070 10031947532846007070 No