Administrative Law

fa مسئولیت حقوقی دولت و مقامات اداری در قبال ترک فعل؛ تحلیل تطبیقی حقوق عمومی ایران و نظام کامن‌لا The Legal Liability of the State and Administrative Officials for Omissions: A Comparative Analysis of Iranian Public Law and the Common Law System تخصصي Special پژوهشي Research ترک فعل اداری، به‌عنوان یکی از مهم‌ترین مصادیق کوتاهی دولت در انجام تکالیف ایجابی خود، تأثیر عمیقی بر تحقق حقوق شهروندی، اعتماد عمومی و کارآمدی اداری دارد. با وجود اهمیت موضوع، نظام حقوقی ایران، فاقد نظریه‌ای عام و منسجم در زمینه مسئولیت دولت در قبال ترک فعل بوده و قواعد موجود به صورت پراکنده در فقه، قانون مدنی، قانون دیوان عدالت اداری و رویه قضایی قابل شناسایی‌اند. این پژوهش با رویکرد تحلیلی–تطبیقی و بر اساس منطق مشخصی در انتخاب نظام کامن‌لا انجام شده است. نظام کامن‌لا به این دلیل انتخاب شده که یکی از منسجم‌ترین چارچوب‌ها را در توسعه مسئولیت ناشی از ترک فعل، تمایز میان ترک فعل محض  و ترک فعل از طریق فعل و شکل‌دهی تدریجی به مفهوم تکلیف مراقبت از طریق رویه قضایی ارائه می‌دهد. بر این اساس، تطبیق در این پژوهش در دو سطح مکمل صورت گرفته است: ۱. سطح نظری شامل مقایسه مبانی فقهی– حقوقی ایران با مبانی نظری تقصیر در کامن‌لا؛ ۲. سطح سازوکارهای اجرایی و دادرسی شامل معیارهای اثبات، حدود وظایف مثبت دولت، و نقش رویه‌های قضایی ایران و کامن‌لا در ایجاد یا نفی مسئولیت ناشی از ترک فعل. یافته‌ها نشان می‌دهد که در نظام حقوقی ایران، مبانی مسئولیت ترک فعل بر قواعدی چون تفریط، تسبیب و قاعده لاضرر استوار است، اما به دلیل فقدان چارچوب نظری واحد و ضعف در تعیین وظیفه مثبت دولت، امکان اثبات و اعمال مسئولیت محدود است. در مقابل، نظام کامن‌لا با توسعه تدریجی مفهوم تکلیف مراقبت و معیار‌های قضایی مشخص، قلمرو و ملاکهای روشنی برای مسئولیت ناشی از ترک فعل ارائه کرده است. در پایان، تدوین نظریه عام مسئولیت، شفاف‌سازی وظایف قانونی، ارتقای نقش رویه قضایی و تفکیک مسئولیت‌های مدنی، کیفری و اداری به‌عنوان راهکارهای اصلاحی پیشنهاد می‌شود.   Administrative omission, as one of the most significant manifestations of governmental negligence in fulfilling affirmative duties, profoundly affects the realization of citizens’ rights, public trust, and administrative efficiency. Despite its importance, the Iranian legal system lacks a general and coherent theory regarding state liability for omissions, and the existing rules are scattered across Islamic jurisprudence, the Civil Code, the Administrative Justice Court Law, and judicial precedents. This study, adopting an analytical–comparative approach and drawing upon jurisprudential sources, domestic legislation, the practice of the Administrative Justice Court, and the common law system, examines the theoretical and conceptual foundations of omission, the scope of the state’s positive duties, the standards of proof and burden of liability, as well as the social and economic implications of state inaction. The findings reveal that in Iran, the foundations of liability for omission rest on doctrines such as tafrīt (negligence), tasbīb (causation), and the lā-ḍarar (no harm) principle. However, due to the absence of a unified theoretical framework and the ambiguity surrounding the state’s affirmative obligations, establishing and enforcing liability remains limited. By contrast, the common law system, through the progressive development of the duty of care concept and the use of well-defined judicial tests, provides clearer boundaries and criteria for liability arising from omissions. From an economic perspective, the imposition of a duty to act should be based on cost–benefit assessment and the delineation of reasonable limits of responsibility to avoid imposing disproportionate financial burdens on the state. Ultimately, the study recommends formulating a general theory of state liability, clarifying statutory duties, strengthening the role of judicial precedent, and distinguishing between civil, criminal, and administrative liabilities as reformative measures.   ترک فعل اداری؛ مسئولیت دولت؛ حقوق عمومی؛ دیوان عدالت اداری؛ تحلیل تطبیقی؛ تحلیل اقتصادی حقوق Administrative omission, State liability, Public law, Administrative Justice Court, Comparative analysis, Law and economics. 55 76 http://qjal.smtc.ac.ir/browse.php?a_code=A-10-1277-4&slc_lang=fa&sid=1 Hadi Shokri هادی شکری 10031947532846007156 10031947532846007156 No Mahdi FalahKhariki مهدی فلاح خاریکی 10031947532846007157 10031947532846007157 Yes Ahmad Esfandyari احمد اسفندیاری 10031947532846007158 10031947532846007158 No